'20 widoków Tokio' - Hasui Kawase

東京二十景

(Tōkyō nijūkei)

„Dwadzieścia widoków Tokio"

— Kawase Hasui (川瀬巴水)

ok. 1919–1930 / Tōkyō

Seria „Dwadzieścia widoków Tokio" (東京二十景, Tōkyō nijūkei) powstała w latach 1919–1930 jako jeden z najważniejszych cyklów wydanych przez Watanabe Shōzaburō — pioniera ruchu shin-hanga, który na przełomie epoki Meiji i Taishō przywrócił japońskiemu drzeworytowi żywotność i prestiż. Ruch shin-hanga (新版画, „nowe drzeworyty") był świadomą odpowiedzią na zalewającą Japonię zachodnią fotografię i litografię. Watanabe rozumiał, że tradycyjna technika ukiyo-e wymaga odnowy: wciąż pracował z rzeźbiarzem i drukarzem według klasycznego modelu warsztatowego, lecz domagał się od artystów nowatorskiego spojrzenia — bliskiego impresjonizmowi, wrażliwości na ulotne chwile, na światło, mgłę i nastrój, których żadna ówczesna fotografia nie umiała uchwycić z taką subtelnością.

Kawase Hasui (川瀬巴水, 1883–1957) był w tym przedsięwzięciu postacią centralną. Urodzony w Tokio jako syn kupca jedwabiu, uczył się malarstwa w stylu zachodnim u Kaburagi Kiyokaty, zanim Watanabe rozpoznał w nim talent drzeworytniczy i namówił go do zmiany medium. Hasui stał się mistrzem krajobrazu lirycznego: jego prace to w istocie poematy zapisane na papierze washi — każdy z nich wywołuje konkretne wrażenie zmysłowe: zapach deszczu na gorącym asfalcie, chłód śniegu padającego na cichą świątynię, połysk latarni odbitej w mokrym bruku. W serii tokijskiej Hasui sięgał zarówno po miejsca ikoniczne — bramy cesarskiego zamku Edo, Senso-ji, Zōjōji — jak i po zakątki z pozoru zwyczajne: wiry nad rzeką Nihonbashi, podmiejskie stawy, przeprawy promowe nad Tamą.

Seria „Dwadzieścia widoków Tokio" jest świadectwem szczególnego momentu w historii japońskiej metropolii. Tokio epoki Taishō było miastem pełnym sprzeczności: tramwaje elektryczne i neogotyckie kościoły sąsiadowały z drewnianymi machiyami i buddyjskimi pagodami; fotografowie ściskali aparaty na tych samych mostach, na których rybacy wieszali sieci od stuleci. Wielkie trzęsienie ziemi Kantō z 1923 roku zmiotło znaczną część tego świata z powierzchni ziemi — część odbitek z tej serii dokumentuje miejsca, które wkrótce miały zniknąć lub ulec radykalnej przebudowie. Właśnie ta kruchość, to przeczucie przemijalności, czyni cykl Hasuiego czymś więcej niż katalogiem miejsc: to liryczny pamiętnik miasta, zapisany cienkimi warstwami pigmentu, w którym nastrój i światło mówią więcej niż najdokładniejsza fotografia.